1. Uwagi wprowadzające

      Jedną z cech strukturalnych europejskiej spółki akcyjnej (dalej, zwanej także SE) jest możliwość przeniesienia jej siedziby statutowej do innego państwa członkowskiego z zachowaniem tożsamości podmiotowej takiej spółki[1], tzn. bez potrzeby jej prawnej likwidacji oraz utraty osobowości prawnej. Możliwość taka przewidziana została w art. 8 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 2157/2001 z dnia 8 października 2001 r. w sprawie statutu spółki europejskiej[2] (dalej, rozporządzenie[3]). Przyznanie uprawnienia do transgranicznej zmiany miejsca swej siedziby statutowej stanowi jedną z istotniejszych zalet instytucji spółki europejskiej. Pozwala ono przedsiębiorstwu prowadzącemu działalność gospodarczą obejmującą obszar dwóch (a z reguły więcej) państw członkowskich zreorganizować tą działalność oraz strukturę jego produkcji w skali całej Wspólnoty[4]. Szczególny walor wskazanego uprawnienia SE przejawia się w tym, iż w przypadku spółek „krajowych” [5] do rzadkości należą porządki prawne państw przewidujących możliwość przeniesienia do innego państwa siedziby takiej spółki bez konieczności rozwiązania takiej spółki. Zgodnie z polskim prawem podjęcie uchwały o przeniesieniu spółki akcyjnej za granicę stanowi ustawową przyczynę rozwiązania spółki (por. art. 459 pkt 2 k.s.h.) [6]. Zaznaczenia wymaga, iż wskazane regulacje państw członkowskich nie zostały uznane przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich za niezgodne z prawem wspólnotowym jako naruszające swobodę przedsiębiorczości gwarantowaną w art. 43 Traktatu[7] (zob. wyrok w sprawie Daily Mail[8]).
Powyższe oznacza, że w obecnym stanie prawnym, możliwość transgranicznego przeniesienia siedziby statutowej (bez utraty tożsamości prawnej) przez podmiot gospodarczy przysługuje jedynie europejskim spółkom akcyjnym[9]. Stan ów ulegnie zmianie dopiero w dacie wdrożenia do porządków krajowych unormowań zawartych w Czternastej dyrektywy o przeniesieniu siedziby spółki wewnątrz UE (dyrektywa ta nie została jeszcze uchwalona i aktualnie znajduje się dopiero w fazie projektu).

      Art. 8 ma zastosowanie jedynie do zmiany siedziby statutowej SE. Nie dotyczy więc zmiany siedziby jej zarządu, czyli miejsca rzeczywistej działalności spółki (miejsca, w którym faktycznie zachodzi proces zarządzania spółką[10]). Należy jednak zaznaczyć, iż z uwagi na wymóg przewidziany w art. 7[11], przeniesienie przez SE wyłącznie jej siedziby zarządu[12] (bez przeniesienia także siedziby statutowej) do innego państwa członkowskiego jest niezgodne z regulacjami rozporządzenia. Taka operacja spółki skutkować będzie podjęciem przez państwo członkowskie stosownych działań zmierzających do tego, aby spółka (w określonym terminie) ponownie ustanowiła swą siedzibę zarządu w państwie członkowskim, w którym mieści się jej siedziba statutowa (tzw. „przywrócenie” siedziby zarządu) lub też przeniosła także swą statutową siedzibę (do państwa, w którym ma już swą siedzibę zarządu) przy zastosowaniu procedury określonej w art. 8 (zob. art. 64) [13]. Powyższe oznacza, że przeniesienie siedziby statutowej SE nie jest równoznaczne jedynie ze zmianą statutu personalnego spółki, lecz pociąga za sobą konieczność dokonania zmiany także rzeczywistej siedziby jej zarządu (jakkolwiek zmiana ta może zostać dokonana także na niedługo przed przeniesieniem siedziby statutowej).

2. Potrzeba ochrony wierzycieli spółki europejskiej w razie zmiany jej siedziby statutowej

      Jednym z podstawowych skutków, jakie z reguły wiązać będą się z przeniesieniem siedziby SE do innego państwa członkowskiego, jest zmiana reżimu prawnego, któremu podlegać będzie SE. Wynika to stąd, iż rozporządzenie nr 2157/2001 w stosunkowo niewielkim zakresie zawiera wyczerpujące unormowania danych zagadnień (i to z reguły zagadnień z zakresu prawa spółek); w kwestiach w nim nieuregulowanych (lub uregulowanych tylko częściowo) zastosowanie mają przepisy prawa określonego państwa członkowskiego. Łącznikiem, na mocy którego ustala się właściwość prawa danego państwa członkowskiego jest miejsce statutowej siedziby SE (zob. zwłaszcza art. 9 ust. 1 lit. „c ii” [14], art. 10[15]), czyli siedziby, która określona została w jej statucie[16]; nie jest to zatem siedziba zarządu SE (zob. jednak uwagę niżej). Przeniesienie siedziby statutowej SE może prowadzić zatem do zmiany treści stosunków, których stroną jest spółka. W szczególności w państwie członkowskim, do którego „wyemigrowała” SE mogą obowiązywać odmienne przepisy dotyczące struktury organizacyjnej spółki akcyjnej, praw akcjonariuszy, obligatariuszy i innych wierzycieli SE, inne zasady dochodzenia roszczeń przysługujących od SE etc. W celu ochrony podmiotów, których sytuacja prawna mogłaby zostać pogorszona na skutek przeniesienia siedziby statutowej SE, przepisy rozporządzenia zarówno same wprost przewiedziały określone regulacje mające służyć tej ochronie, jak też upoważniły ustawodawców krajowych do wprowadzenia stosownych unormowań. Ochroną generalnie objęte są dwie kategorie podmiotów: akcjonariusze mniejszościowi SE oraz jej wierzyciele. Przedmiotem niniejszego opracowania będzie przedstawienie rozwiązań zawartych we wspomnianych unormowaniach, służących ochronie tej drugiej kategorii podmiotów.
Generalnie mechanizmy mające chronić wierzycieli SE w razie przeniesienia jej siedziby statutowej, podzielić można na:
- uprawnienia o charakterze informacyjnym,
- uprawnienia materialnoprawne oraz
- uprawnienia procesowe.

      Uprawnienia te przewidziane zostały zarówno w treści przepisów samego rozporządzenia, jak i regulacji stosownej ustawy krajowej (tzw. „ustawy wykonawczej”); w Polsce ustawą taką jest ustawa o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej[17].
Zaznaczenia wymaga, iż zmiana przez spółkę europejską jej siedziby statutowej, która następuje trybie uregulowanym w art. 8 (zob. zwłaszcza ust. 2 - 13) dotyczy tylko przypadku, kiedy operacja ta ma charakter transgraniczny, czyli kiedy spółka przenosi swą siedzibę do innego państwa (członkowskiego). Zmiana przez SE jej siedziby, która dokonywana jest w obrębie terytorium tego samego państwa nie jest objęta unormowaniami art. 8. Tym samym nie mają zastosowania wspomniane regulacje ochronne[18].

3. Prawo do przeglądania planu przeniesienia oraz sprawozdania wyjaśniającego

 
      Na organie zarządzającym lub administrującym SE ciąży obowiązek sporządzenia i opublikowania[19] planu przeniesienia[20] (art. 8 ust. 2). Organ ten jest zobligowany także do opracowania sprawozdania wyjaśniającego uzasadniającego aspekty prawne i ekonomiczne przeniesienia oraz zawierającego wyjaśnienie konsekwencji przeniesienia siedziby statutowej SE dla akcjonariuszy wierzycieli i pracowników (art. 8 ust. 3). Wierzycielom SE (także akcjonariuszom) zagwarantowane zostało prawo do przeglądania planu przeniesienia i sprawozdania wyjaśniającego, a także do żądania otrzymywania bezpłatnych kopii tych dokumentów (art. 8 ust. 4). Uprawnienie to można zakwalifikować jako mające charakter informacyjny. Ma ono bowiem na celu umożliwienie wierzycielom (oraz akcjonariuszom) SE nie tylko dostępu do takich danych jak: miejsce przyszłej siedziby SE, treść jej nowego statutu, czy też wyjaśnienie prawno-ekonomicznych aspektów przeniesienia, ale także służyć ma przekazaniu tym podmiotom informacji o przysługujących im prawach. Spółka ma obowiązek zapewnienia wykonania prawa określonego w art. 8 ust. 4 (przynajmniej) w czasie zwykłych (typowych) godzin urzędowych. W godzinach nocnych SE nie ma obowiązku udostępniania dokumentów wymienionych w komentowanym przepisie[21].
      Wprawdzie wśród uprawnionych rozporządzenie nie wymieniło wyraźnie pracowników SE. Pracownik SE jest jednak równocześnie jej wierzycielem[22]. W związku z tym przyjmuje się, iż także pracownikom przysługuje prawo określone w art. 8 ust. 4[23]. Poza kręgiem uprawnionych pozostają zatem wszystkie inne podmioty, które w dacie wykonania czynności określonych w art. 8 ust. 4 nie mają statusu wierzyciela SE. Dotyczy to zatem także podmiotów, które status takim miały w przeszłości (np. byli pracownicy spółki). Uprawnionymi na mocy art. 8 ust. 4 nie są także osoby z sektora publicznego (np. urzędnicy określonych organów kontrolnych, podatkowych itp.) ani także dziennikarze.
      Miejscem wykonania uprawnień zawartych w art. 8 ust. 4 jest „statutowa siedziba SE” (chodzi tu oczywiście o dotychczasową siedzibę spółki – tj. przed jej przeniesieniem). SE powinna udostępnić stosowne pomieszczenia w miejscu swej siedziby statutowej celem umożliwienia wykonania prawa wglądu określonego w art. 8 ust. 4.
      Rozporządzenie określiło także czas realizacji omawianego uprawnienia, zastrzegając, iż wierzyciele mogą przeglądać dokumenty wymienione w art. 8 ust. 4 „...przynajmniej na jeden miesiąc przed walnym zgromadzeniem zwołanym w celu podjęcia uchwały o przeniesieniu”. Wskazany okres obliczać należy od daty zebrania walnego zgromadzenia SE – zatem nie od daty podjęcia przez to gremium uchwały o przeniesieniu (zob. art. 8 ust. 6).
      Jako unormowanie mające zabezpieczać prawo wierzycieli SE do informacji, traktować należy także regulację zawartą w polskiej ustawie wykonawczej – a mianowicie w art. 50 u.s.e. Przepis ten wprost stanowi wprawdzie o uprawnieniu o charakterze materialnoprawnym (jest nim prawo wierzyciela o żądania zaspokojenia lub zabezpieczenia jego roszczeń; zob. niżej, pkt 4.1). W przepisie tym mowa jest jednak również o dniu ogłoszenia uchwały o przeniesieniu siedziby statutowej SE (jako dacie miarodajnej dla ustalenia zakresu zastosowania tego przepisu; zob. pkt 4.1). Ani rozporządzenie ani polska ustawa wykonawcza nie przewidują jednak obowiązku publikacji wskazanej uchwały[24]. Tymczasem art. 50 u.s.e. odwołuje się do „dnia ogłoszenia” wspomnianej uchwały. Z takiego unormowania wnosić należy, iż w stosunku do SE mającej siedzibę statutową w Polsce (która podjęła procedurę przeniesienia tej siedziby do innego państwa członkowskiego) istnieje obowiązek ogłoszenia uchwały o przeniesieniu[25]. Istnienie takiego obowiązku nie może być traktowane jako naruszenie prawa wspólnotowego, z uwagi na to, iż nie stanowi o nim rozporządzenie. Obowiązek ogłoszenia uchwały o przeniesieniu siedziby „polskiej” SE (w trybie art. 8) uznawać należy jako środek służący zapewnieniu ochrony interesów wierzycieli tej spółki „...zgodny z wymaganiami określonymi przez państwo członkowskie, w którym SE ma swoją statutową siedzibę przed przeniesieniem” (zob. art. 8 ust. 7 in fine). Obowiązek ten stanowi zatem dodatkowy (tj. obok tego wprost określonego w art. 50 u.s.e., zob. niżej, pkt 4.1) - jakkolwiek wyraźnie nieprzewidziany - mechanizm ochronny wierzycieli SE przenoszącej swą siedzibę w trybie art. 8[26]. Wykonanie tego obowiązku umożliwia bowiem wierzycielom uzyskanie informacji na temat kolejnego etapu procedury przeniesienia siedziby ich dłużniczki do innego państwa członkowskiego.


4. Ochrona materialnoprawna

4.1. Prawo żądania od SE zabezpieczenia lub zaspokojenia swych wierzytelności

      Podstawowe mechanizmy mający zapewniać wierzycielom SE ochronę na obszarze prawa materialnego przewidziane zostały w art. art. 8 ust. 7 i 8. Stosownie do art. 8 ust. 8 w państwie członkowskim, w którym SE ma swoją statutową siedzibę, sąd, notariusz lub inny właściwy organ wydaje zaświadczenie potwierdzające dopełnienie aktów i czynności prawnych, które należy dokonać przed przeniesieniem tej siedziby (o zaświadczeniu tym, zob. niżej pkt 4.2). Z kolei zgodnie z art. 8 ust. 7 SE ma obowiązek zapewnienia organu, który ma wydać wskazane zaświadczenie, iż w odniesieniu do wszelkich zobowiązań powstałych przed opublikowaniem planu przeniesienia, interesy wierzycieli i osób mających inne prawa wobec SE były właściwie chronione, zgodnie z wymaganiami określonymi przez państwo członkowskie, w którym SE ma swoją statutową siedzibę przed przeniesieniem. Rozporządzenie nie określa więc treści uprawnienia, którego przyznanie wierzycielom SE zapewnić im ma należytą ochronę ich interesów w razie przeniesienia siedziby statutowej ich dłużniczki; kwestia ta pozostawiona została uznaniu ustawodawcy krajowego (zob. niżej).
      Rozporządzenie wymaga jednak, aby ochroną objęci byli wszyscy wierzyciele SE (zatem zarówno ci, których roszczenia mają charakter prywatnoprawny, jak i publicznoprawny[27]). Co do zasady art. 8 ust. 7 dotyczyć ma wierzytelności, które powstały przed opublikowaniem planu przeniesienia (zob. pkt 3). Oznacza to, że w dacie publikacji planu, dana wierzytelność musi istnieć[28]. Nie jest zarazem konieczne, aby wierzytelność ta była już wymagalna czy nawet znana. Przepis ten upoważnia jednak państwa członkowskie do rozszerzenia stosowania tej ochrony także na wierzytelności (zobowiązania), które powstały (lub mogą powstać) przed dokonaniem przeniesienia[29]. Z upoważnienia tego skorzystał polski ustawodawca, wprowadzając przepis art. 50 u.s.e. Zgodnie z jego treścią, wierzyciele, których roszczenia powstały przed dniem ogłoszenia uchwały o przeniesieniu siedziby statutowej SE z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej do innego państwa członkowskiego i którzy zgłosili swoje roszczenia w terminie miesiąca od dnia ogłoszenia uchwały o przeniesieniu siedziby statutowej oraz uprawdopodobnili, że ich zaspokojenie jest zagrożone przez przeniesienie siedziby statutowej, mogą żądać zaspokojenia lub zabezpieczenia swoich roszczeń. Ogłoszenie uchwały o przeniesieniu siedziby SE do innego państwa członkowskiego[30] z oczywistych względów nastąpić może dopiero po dacie jej podjęcia. Jej podjęcie może zaś mieć miejsce najwcześniej po upływie 2 miesięcy, następujących po opublikowaniu planu przeniesienia (art. 8 ust. 6). Zakres przedmiotowy art. 50 u.s.e. jest zatem szerzy niż podstawy standard ochrony jaki zgodnie z art. 8 ust. 7 gwarantować mają przepisy prawa danego państwa członkowskiego, jako że obejmuje także te wierzytelności, które powstały w okresie po opublikowaniu planu przeniesienia do daty publikacji uchwały o przeniesieniu.
      Przewidzianym w art. 50 u.s.e. instrumentem mającym chronić interesy wierzycieli jest przyznanie im uprawnienia do żądania od SE zaspokojenia ich roszczeń lub uprawnienia do żądania zabezpieczenia tych roszczeń[31]. Zaspokojenie wierzytelności następuje przez spełnienie na rzecz wierzyciela SE świadczenia stanowiącego przedmiot tej wierzytelności. W omawianym przypadku spełnienie to będzie mogło nastąpić także przed nadejściem terminu wymagalności danej wierzytelności[32]. Z kolei zabezpieczenie wierzytelności SE może nastąpić w różny sposób, w szczególności przez złożenie odpowiedniej sumy pieniędzy do depozytu sądowego (art. 364 §1 k.c.), ale także przy wykorzystaniu zabezpieczeń osobowych (np. udzielenie poręczenie lub gwarancji, wystawienie weksla), jak i rzeczowych (np. ustanowienie hipoteki, zastawu). Z art. 364 §2 k.c. wynika jednak, iż ustanowienie zabezpieczeń innych niż złożenie odpowiedniej sumy do depozytu sądowego może nastąpić tylko, gdy zaistnieje ważny powodów. Za taki można traktować np. trudną sytuację finansową zobowiązanej SE, która uniemożliwiać będzie zdeponowanie wymaganej kwoty pieniężnej[33].
      Wierzyciele SE mogą żądać alternatywnie zaspokojenia lub zabezpieczenia swych należności. Z treści art. 50 u.s.e. nie wynika bowiem żadna sekwencja korzystania z wierzyciela SE z uprawnień wymienionych w tym przepisie.
      Uprawnienie wierzyciela SE do żądania od tej spółki zaspokojenia lub zabezpieczenia jego wierzytelności przysługuje mu tylko w razie łącznego spełnienia dwóch przesłanek. Pierwszą z nich jest zgłoszenie przez wierzyciela jego roszczenia (chodzi oczywiście tylko roszczenia objęte „czasowym” zakresem art. 50 u.s.e.; zob. wyżej) w terminie miesiąca od dnia ogłoszenia uchwały o przeniesieniu siedziby statutowej (dniem tym będzie data ogłoszenia uchwały w Monitorze Sądowym i Gospodarczym[34]). Ustawa nie określa formy wspomnianego zgłoszenia; należy stąd wnosić, iż wierzyciel SE może tego dokonać w zasadzie w każdej (dowolnie wybranej formie). Wskazany w art. 50 u.s.e termin jest terminem prawa materialnego; jego bezskuteczny upływ oznaczać będzie wygaśnięcie omawianego uprawnienia wierzyciela. Oznacza to, że wierzyciel będzie mógł dopiero po nastaniu terminu wymagalności swego roszczenia dochodzić go od SE (dłużniczki), która przeniosła już swą siedzibę statutową do innego państwa członkowskiego (zob. jednak pkt 5).
      Drugą przesłanką powstania po stronie wierzyciela SE uprawnienia określonego w art. 50 u.s.e. jest uprawdopodobnienie, że ich zaspokojenie jest zagrożone przez przeniesienie siedziby statutowej. Uprawdopodobnienie nie stanowi udowodnienia. Nie daje ono pewności, lecz tylko prawdopodobieństwo twierdzenia o jakimś fakcie (tu: o zagrożeniu zaspokojenia należności wierzycieli na skutek zmiany siedziby ich dłużniczki). Od wierzycieli SE nie można zatem wymagać dostarczenia dowodów w ścisłym znaczeniu, co z pewnością istotnie ułatwi im spełnienie omawianej przesłanki. W doktrynie wskazuje się jednak, iż SE – w postępowaniu przez sądem rejestrowym o wydanie zaświadczenia, o którym mowa w art. 8 ust. 8 (zob. niżej) - będzie mogła wykazać, że przeniesienie jej siedziby do innego państwa członkowskiego nie pogarsza sytuacji prawnej jej wierzycieli, tj. nie utrudnia w szczególny sposób dochodzenia przez nich ich roszczeń ani też nie prowadzi do obniżenia zdolności SE do zaspokojenia tych roszczeń; brak jest zatem zagrożenia, o którym mowa w art. 50 u.s.e. Jeśli zatem sąd ów podzieli zdanie SE, wówczas będzie mógł wydać zaświadczenie (wymienione w art. 8 ust. 8) także gdy zgłoszone wierzytelności nie zostaną przez SE zaspokojone lub zabezpieczone[35]. Pogląd ten wydaje się słuszny; wprawdzie zgodnie z art. 52 ust. 2 pkt 5 u.s.e. do wniosku o wydanie tego zaświadczenia należy dołączyć także dowód zabezpieczenia albo zaspokojenia roszczeń wierzycieli zgodnie z art. 50. Jak się jednak wydaje, załącznik ów jest obligatoryjny tylko w razie, gdy spełnione zostały przesłanki powstania uprawnienia wierzycieli SE do żądania zabezpieczenia lub zaspokojenia ich roszczeń[36]. Wykazany przez SE brak istnienia zagrożenia zaspokojenia roszczeń wierzycieli SE na skutek przeniesienia jej siedziby oznacza zaś, iż jedna z przesłanek tego uprawnienia nie została spełniona (zob. wyżej).


4.2. Zaświadczenie właściwego organu

      Z art. 8 ust. 7 i 8 wynika, iż zaświadczenie potwierdzające dopełnienie aktów i czynności prawnych, które powinny zostać wykonane w ramach procedury przeniesienia siedziby SE może być wydane przez właściwy organ, jeżeli zdaniem tego organu interesy wierzycieli (oraz osób mających inne prawa wobec SE) były właściwie chronione (odnośnie do SE mającej swą dotychczasową siedzibę w Polsce zaświadczenie to wydawane jest przez sąd rejestrowy miejscowo właściwy według tej siedziby SE[37]). O tym czy warunek wymaganej ochrony wierzycieli SE został spełniony przesądzać powinny stosowne dokumenty potwierdzające, iż SE dokonała odpowiednich czynności koniecznych dla tej ochrony. Rozporządzenie nr 2157/2001 nie określa już jakie są to dokumenty. Kwestię tę normują przepisy „krajowej” ustawy wykonawczej. W polskim prawie dokumenty te wymienione zostały w art. 52 ust. 2 u.s.e. Należą do nich (m.in.) plan przeniesienia oraz sprawozdania wyjaśniającego (zob. pkt 3), dowód zabezpieczenia albo zaspokojenia roszczeń wierzycieli SE. Wskazuje się, iż dowodem takim powinno być oświadczenie wierzycieli, iż przysługujące im wobec SE wierzytelności zostały zaspokojone lub zabezpieczone[38].
      Wymóg wydania wskazanego zaświadczenia zapewnić ma kontrolę legalności (prawidłowości) procedury przeniesienia przez SE jej siedziby statutowej do innego państwa członkowskiego przez organ publiczny. Brak wydania takiego zaświadczenia uniemożliwia dojście do skutku („dokonanie”) wskazanego przeniesienia (czyli wpisu SE do rejestru w innym państwie członkowskim[39]).
      Zgodnie z art. 52 ust. 1 u.s.e. wniosek o wydanie przedmiotowego zaświadczenia nie może zostać złożony przed upływem terminu do zaskarżenia uchwały o przeniesieniu siedziby statutowej. Uchwała ta podlega zaskarżeniu przez wniesienie powództwa o uchylenie albo o stwierdzenie jej nieważności (zob. art. 49 u.s.e.); powództwo to nie może jednak zostać wniesione przez wierzyciela SE[40]. Wspomniany w art. 52 ust. 1 u.s.e. termin wynosi 1 miesiąc od daty ogłoszenia uchwały o przeniesieniu. Z zasady sąd nie powinien wydawać zaświadczenia wymienionego w art. 8 ust. 8 po upływie tego terminu, w sytuacji gdy wniesione zostało powództwo o uchylenie albo o stwierdzenie jej nieważności tej uchwały. Ustawa przewidziała jednak wyjątek od wskazanej zasady, upoważniając sąd rejestrowy do wydania zaświadczenia także mimo wytoczenia powództwa. Może to nastąpić o ile uprawdopodobnione zostanie, że powództwo to jest oczywiście bezzasadne (zob. art. 52 ust. 3 zd.1 u.s.e.). Podmiotem zobowiązanym do tego uprawdopodobnienia będzie wnioskodawca, czyli SE.
      Zaświadczenie potwierdzające dokonanie aktów i czynności prawnych, które należy dopełnić przed przeniesieniem siedziby SE (znajdującej się w Polsce) wydawane jest przez sąd rejestrowy w formie postanowienia; w tej samej formie następuje odmowa wydania tego zaświadczenia (zob. art. 52 ust. 4 u.s.e.). Powołany przepis stanowi, iż na postanowienie to przysługuje zażalenie. Zażalenie to nie może jednak zostać wniesione przez wierzycieli SE[41]. Zgodnie z art. 52 ust. 4 zd.2 u.s.e. do postępowania w przedmiocie wydania zaświadczenia stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego[42] o postępowaniu rejestrowym. Postępowanie to jest postępowaniem nieprocesowym. Na wydane w ramach tego postępowania postanowienia środek odwoławczy (tu: zażalenie) przysługuje jednie jego uczestnikom (zob. art. 510 k.p.c.) Z zasady wierzyciel nie jest zaś stroną (uczestnikiem) tego postępowania; jest nim sama SE, składającą do sądu rejestrowego wniosek o wydanie przedmiotowego zaświadczenia.

5. Ochrona procesowa

      Ochronę taką przewidziano w art. 8 ust. 16. Przepis ten nakazuje, aby do przypadającej od SE wierzytelności powstałej przed przeniesieniem jej siedziby statutowej, spółkę tę traktować jako mającą siedzibę w państwie członkowskim, na którego terytorium znajdowała się jej „stara” – tj. dotychczasowa siedziba. W art. 8 ust. 16 ustanowiono więc swego rodzaju fikcję prawną, wprowadzając zarazem wyjątek od unormowania zawartego w art. 8 ust. 10[43].
      Celem art. 8 ust. 16 jest zapewnienie ochrony dotychczasowych wierzycieli SE i zapobiegnięcie przypadkom, kiedy ich sytuacja prawna uległaby pogorszeniu wskutek przeniesienia siedziby SE do innego państwa członkowskiego; w szczególności chodzi tu o sytuację prawną odnoszącą się do trybu (zasad) dochodzenia należności przypadających od SE. Spółka (w razie braku komentowanego przepisu) mogłaby wykorzystywać operację przeniesienia swej siedziby celem uniemożliwienia lub utrudnienia dochodzenia przez jej wierzycieli ich roszczeń jakie mają w stosunku o SE. „Przydatność” rozwiązania przyjętego w art. 8 ust. 16 przejawiać będzie się zatem przede wszystkim w płaszczyźnie prawa procesowego. Z zasady jest bowiem tak, iż powództwo powinno zostać wniesione przed sąd, który jest miejscowo właściwy dla pozwanego (actor sequitur forum rei). Zmiana siedziby statutowej SE prowadzi do zmiany tej właściwości. W razie braku art. 8 ust. 16 oznaczałoby to zatem, iż od daty „dokonania przeniesienia” siedziby przez SE (zob. art. 8 ust. 10), jej wierzyciele będą musieli wnosić stosowne powództwa przed sąd w innym państwie członkowskim. Z tym wiążą z pewnością liczne utrudnienia oraz koszty (dodatkowej obsługi prawnej, dojazdów, tłumaczeń na język państwa członkowskiego nowej siedziby ich dłużniczki, etc.). Art. 8 ust. 16 ma zatem przede wszystkim zapewnić uniknięcie przez wierzycieli ww. trudności wynikających z konieczności dochodzenia ich roszczeń od SE za granicą. Przepis ten pozwala zatem dotychczasowym wierzycielom SE dochodzić swych roszczeń wobec SE (wnosić stosowne powództwa i inne pisma procesowe) w sądzie w państwie dotychczasowej siedziby SE (stanowiąc wyjątek od cyt. wyżej zasady actor sequitur forum rei) i traktować SE tak jakby nie przeniosła ona swej siedziby do innego państwa[44].
      Art. 8 ust. 16 ma szeroki przedmiotowy zakres zastosowania. Odnosi się on bowiem do „dowolnej wierzytelności” [45], nie wprowadzając żadnych ograniczeń podmiotowych (tj. co do osoby wierzyciela SE). Oznacza to, że z ochrony wynikającej z tego przepisu skorzystać może każdy (dotychczasowy; zob. niżej) wierzyciel SE – bez względu na charakter stosunku prawnego łączącego go z SE czy też źródło powstania danej wierzytelności (może to być zatem zarówno wierzyciel prywatnoprawny, jak i wierzyciel publicznoprawny).
      Jedynym warunkiem, jaki dana wierzytelność powinna spełniać, aby być objęta art. 8 ust. 16 jest jej „powstanie przed przeniesieniem siedziby statutowej” [46]. Dana wierzytelność nie musi być zatem wymagalna ani także bezsporna. Wierzytelność ta nie musi być także przedmiotem postępowania (sądowego; zob. niżej). Za miarodajną datę, od której nastania ustalać należy krąg wierzytelności chronionych art. 8 ust. 16, jest data „dokonania przeniesienia”; datę taką wskazuje art. 8 ust. 10, do którego odsyła także art. 8 ust. 16. Jest nią dzień zarejestrowania SE w rejestrze nowej statutowej siedziby. Jeśli zatem określona wierzytelność powstała przed tą datą (czyli np. zawarta została stosowna umowa z SE), wówczas art. 8 ust. 16 ma zastosowanie. Wierzyciel SE – w razie braku spełniania przez SE ciążącego na niej zobowiązania (względnie nienależytego jego spełnienia) – będzie mógł wytoczyć stosowne powództwo do sądu, którego właściwość ustalana będzie w oparciu i miejsce dotychczasowej siedziby SE. Dotyczy to także przypadku, kiedy powództwo to (inne pismo) wniesione zostało – skutkując wszczęciem postępowania – także po dokonaniu przeniesienia (zob. art. 8 ust. 10). Wynika to z treści art. 8 ust. 16 in fine stanowiącego, iż ma on zastosowanie do danej wierzytelności, nawet jeśli postępowanie przeciwko SE zostało wszczęte (wniesione zostało przeciwko SE stosowne powództwo) po jego dokonaniu.
      W doktrynie wskazuje się, iż przewidziana w art. 8 ust. 16 fikcja prawna będzie mieć ograniczone zastosowanie do niektórych postępowań egzekucyjnych prowadzonych lub wszczynanych przeciwko SE. Wprawdzie z treści tego przepisu nie wynika, iż nie odnosiłby się on do postępowań egzekucyjnych. Jednakże w przypadku gdy wierzyciel SE prowadzić będzie egzekucję z rzeczy ruchomych lub nieruchomości należących do SE będzie musiał tego dokonać w państwie, w którym rzeczy te się znajdują[47] (zatem może to być także państwo „obce” – z punktu widzenia wierzyciela). Powyższe dotyczy także przypadku, gdy przeniesienie przez SE danej rzeczy (ruchomej) do innego państwa członkowskiego nastąpiło w związku z przeniesieniem do tegoż państwa jej siedziby (było następstwem tej operacji). Spółka europejska może z resztą przenosić swe aktywa do innego państwa członkowskiego (np. do tworzonego tam oddziału SE lub do wykonania tam określonego zamówienia) w toku bieżącej działalności - także więc względu na to, czy przenosi ona do tego państwa również swą siedzibę statutową.
      Art. 8 ust. 16 chroni dotychczasowych wierzycieli SE. Osoby, których wierzytelności powstały po przeniesieniu siedziby SE do innego państwa członkowskiego będą musiały (w razie potrzeby) dochodzić ich w sądzie miejscowo właściwym według nowej siedziby SE (także jeżeli miejscem postania wierzytelności czy też miejscem prowadzenia działalności przez kontrahenta SE będzie państwo „starej” siedziby SE); wyjątki mogą jednak w tym zakresie wynikać z przepisów procesowego prawa krajowego wprowadzających. Ponadto zasada actor sequitur forum rei może także być uchylona w drodze stosownych klauzul zamieszczanych w umowie między SE a jej kontrahentem – wierzycielem.
      Art. 8 ust. 16 dotyczy tylko przypadków przeniesienia siedziby statutowej SE do innego państwa członkowskiego, o czym przesądza jego treść (transgraniczna zmiana siedziby). Oznacza to, że przewidziane w przepisie tym unormowanie nie ma zastosowania, jeżeli SE dokonywałaby zmiany swej siedziby statutowej w obrębie tego samego państwa członkowskiego. Prawodawca europejski wyszedł zatem z założenia, iż zmiany siedziby SE nie mające charakteru transgranicznego nie są zdarzeniami uzasadniającymi przyznanie wierzycielom SE ochrony jaka wynika z art. 8 ust. 16. Można by oczywiście mieć wątpliwości co do słuszności takiego rozwiązania, w szczególności zważywszy na fakt, iż taka „krajowa” zmiana siedziby przez dłużnika (tu: SE) także skutkować będzie zmianą miejscowej właściwości sądu (z zasady więc wierzyciel takiej SE będzie zatem musiał wnosić pisma procesowe do sądu w innej miejscowości niż ta, w której znajdowała się dotychczasowa siedziba SE, co także wiąże się dla niego z powstaniem dodatkowych utrudnień).


6. Podsumowanie

      Przyznane wierzycielom spółki europejskiej mechanizmy mające służyć ochronie ich interesów w razie przeniesienia przez tę spółkę siedziby statutowej do innego państwa wydają się być wystarczające. Na uwagę zasługuje fakt, iż w stosunkowo licznych przypadkach ochrona ta w faktycznie może nie być konieczna. Chodzić tu o sytuacje, w których będąca następstwem przeniesienia siedziby przez SE zmiana reżimu prawnego, któremu podlega i tym samym zmiana treści stosunków między nią a wierzycielami, nie będzie prowadzić do pogorszenia się położenia prawnego tych drugich. W razie jednak wystąpienia ryzyka takiego pogorszenia, od wierzycieli wymagane jest jedynie uprawdopodobnienie tego faktu i będącego jego konsekwencją zagrożenia ich zaspokojenia. Praktycznym udogodnieniem dla wierzycieli jest także możliwość dochodzenia swych należności od SE (powstałych przed z przeniesieniem jej siedziby) przed sądem w państwie dotychczasowej siedziby tej spółki.



---------------------------------
[1] Zob. K. Oplustil, Spółka Europejska i Europejskie Zgrupowanie Interesów Gospodarczych. Akty prawne z omówieniem, Warszawa 2005, s. 20 oraz E. Niedzielska, Europejska spółka akcyjna, Warszawa 2005, s. 35.

[2] W art. 8 przepisie unormowano także procedurę obowiązującą przy przeniesieniu siedziby SE do innego państwa członkowskiego.

[3] W dalszej części artykułu, powołanie się na określony przepis, bez podawania aktu prawnego, do którego należy, oznacza, że chodzi tu o przepis rozporządzenia nr 2157/2001 w sprawie statutu spółki europejskiej.

[4] Zob. motyw 1 preambuły do rozporządzenia nr 2157/2001.

[5] Tj. spółek założonych wyłącznie w oparciu o przepisy prawa danego państwa członkowskiego, które spełniwszy warunki określone w tych przepisach nabyły osobowość prawną (lub chociażby zdolność prawną), zostając wpisane do rejestru prowadzonego w tym państwie.

[6] Podobne regulacje obowiązują także np. w prawie niemieckim.

[7] Chodzi tu o Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, sporządzony w dnia 27 marca 1957 r w Rzymie (Dz. Urz. WE z dnia 24 grudnia 2002 r. C 325, s.33).

[8] Zob. wyrok ETS z dnia 27 września 1988 r. C 81/87; Zb. Orz. 1988, s. 5483; zob. też J. Maliszewska – Nienartowicz, Przeniesienie siedziby lub zarządu spółki do innego państwa członkowskiego – orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości WE (w:) Prawo Spółek 10/2005, s. 43, 44.

[9] Możliwość taką ma także Europejskie Zgrupowanie Interesów Gospodarczych – czyli jednostka działająca w oparciu o rozporządzenie Rady WE nr 2137/85 (WE) z 25 lipca 1985 r. dotyczącego Europejskiego Zgrupowania Interesów Gospodarczych (zob. art. 13 tego rozporządzenia). Jednostka ta w założeniu nie ma jednak na celu prowadzenia działalności gospodarczej (zob. art. 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia).

[10] A. Schröder (w:) G. Manz, B. Mayer B., A. Schröder (red.), Europäische Aktiengesellschaft SE, Baden – Baden 2005, s. 62, 63.

[11] Zgodnie z tym przepisem statutowa siedziba SE musi znajdować się na terytorium Wspólnoty, w tym samym państwie członkowskim, co siedziba zarządu. Państwo członkowskie może ponadto nakazać SE zarejestrowanej na jego terytorium obowiązek umiejscowienia siedziby zarządu i statutowej siedziby w tym samym miejscu.

[12] Np. po to, aby uniknąć zmiany reżimu prawnego, któremu podlegać będzie SE oraz uniknąć stosowania instrumentów ochronnych przewidzianych w art. 8 oraz w regulacjach krajowych.

[13] W polskim prawie podstawą do podjęcia wskazanych działań przez właściwy organ (sąd rejestrowy) jest art. 54 u.s.e. ustawy z dnia 4 marca 2005 r. o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej (Dz. Urz. Nr poz.); dalej u.s.e. (zwana także „ustawą wykonawczą”).

[14] Wynika z niego nakaz, aby w sprawach nie unormowanych w przepisach rozporządzenia oraz statutu SE a także przepisach tzw. ustaw wykonawczych (do tego rozporządzenia) stosować przepisy prawa państwa członkowskiego, które miałyby zastosowanie do spółek akcyjnych, utworzonych zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym SE ma swoją statutową siedzibę.

[15] Nakazuje on, aby z zastrzeżeniem przepisów rozporządzenia nr 2157/2001, SE traktować w każdym państwie członkowskim tak, jak spółkę akcyjną, utworzoną zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym ma ona swoją statutową siedzibę.

[16] G. Ch. Schwarz, Zum Statut der Europäischen Aktiengesellschaft – die wichtigsten Neuerungen und Änderungen der Verordnung, Zeitschrift für Wirtschaftsrecht und Insolvenzpraxis 2001, s. 1847, 1848; zob. też art. 304 §1 pkt 1 k.s.h.

[17] Ustawa z dnia 4 marca 2005 r. (Dz. U. Nr 62, poz. 551); dalej, u.s.e.

[18] Inna sprawa, że w przypadku „wewnątrzkrajowej” zmiany siedziby przez SE nie dochodzi do zmiany reżimu prawa mającego subsydiarne zastosowanie do tej spółki (zob. też przypisy nr 13 - 14) (zob. też przypisy nr 14 – 15).

[19] Publikacja ta powinna nastąpić w sposób określony przez prawo państwa członkowskiego, w którym SE ma swoją statutową siedzibę, zgodnie z dyrektywą 68/151/EWG (zob. art. 13). W przypadku SE mających swą dotychczasową siedzibę w Polsce sposób ów określają przepisy ustawy z dnia z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 17 poz. 209, ze zm.).

[20] W planie tym znaleźć się powinny (m.in.) informacje dotyczące prawa zagwarantowanych w celu ochrony akcjonariuszy i/lub wierzycieli SE.

[21] A. Schröder (w:) Europäische..., s. 134.

[22] Chociażby z tytułu przyszłych roszczeń do spółki (pracodawcy - dłużnika) o wynagrodzenie wynikające z łączących te podmioty umowy o pracę.

[23] A. Schröder (w:) Europäische..., s. 133.

[24] Rozporządzenie ustanawia jedynie wymóg publikacji planu przeniesienia siedziby statutowej (zob. art. 8 ust. 2).

[25] Ogłoszenie to powinno nastąpić w Monitorze Sądowym i Gospodarczym (zob. art. 5 §3 k.s.h., w zw. z art. 9 ust. 1 lit. „c ii”).

[26] Inna sprawa, że właściwszym z punktu widzenia techniki legislacyjnej - a z pewnością bardziej przejrzystym rozwiązaniem - byłoby zamieszczenie w polskiej ustawie wykonawczej regulacji, która wprost stwierdzałby o obowiązku opublikowania przez SE uchwały o przeniesieniu.

[27] W szczególności należności przysługujące fiskusowi (np. podatki) czy też zakładowi ubezpieczeń społecznych.

[28] Np. zawarta została stosowna umowa albo też powstał obowiązek należności podatkowej.

[29] Za datę „dokonania przeniesienia” uznawać należy datę zarejestrowania SE, zgodnie w rejestrze jej nowej siedziby statutowej (zob. art. 8 ust. 10).

[30] O istnieniu obowiązku takiego ogłoszenia, zob. pkt 3 in fine.

[31] Podobne uprawnienie przyznane zostało przez Kodeks spółek handlowych wierzycielom spółki akcyjnej, którzy nie zgodzili się na obniżenie kapitału zakładowego spółki (zob. art. 456 §1 k.s.h.)

[32] Jak już wskazano zarwano art. 8 ust. 7 (jak i oparty na zawartym w przepisie tym upoważnieniu art. 50 u.s.e.) nie zawężają swego zakresu jedynie do wierzytelności już wymagalnych.

[33] T. Wiśniewiski (w:) G. Bieniek, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Część trzecia. Zobowiązania. Tom II, Warszawa 2005, s. 86.

[34] Uchwała w sprawie zmiany statutu zatem – zatem na mocy art. 8 ust. 6, w zw. z art. 59 – także uchwała o przeniesieniu siedziby SE zarejestrowanej w Polsce, wymaga zgłoszenia do sądu rejestrowego (przez organ zarządzający SE), nie później niż po upływie trzech miesięcy od dnia powzięcia tej uchwały (zob. art. 430 §2 k.s.h.). Stosownie zaś do art. 13 ustawy z dnia z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 17 poz. 209, ze zm.) - z wyjątkiem przypadków wymienionych w ustawie - każdy wpis do rejestru podlega ogłoszeniu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.

[35] M. Barłowski, M. Bernat, Ochrona wierzycieli spółki europejskiej, PPH 12/2005, s. 25.

[36] W takim tylko bowiem przypadku powstaje – stanowiący korelat tego uprawnienia – obowiązek SE uczynienia zadość temu żądaniu i zarazem dostarczenia sądowi dowodu na tę okoliczność.

[37] Zob. art. 4 ust. 1 u.s.e.

[38] M. Barłowski, M. Bernat, Ochrona..., s. 25.

[39] Zob. art. 8 ust. 9, zgodnie z którym nowa rejestracja może zostać dokonana wtedy, gdy zostanie przedstawione omawiane zaświadczenie.

[40] Wprawdzie w art. 49 u.s.e. nie określono jakie podmioty są legitymowane do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia o przeniesieniu siedziby SE. Krąg takich podmiotów wskazuje jednak art. 422 §2 k.s.h. (zob. też art. 425 §1 k.s.h.), nie wymieniając w nim wierzycieli spółki. Przepis ten ma zastosowanie do zasad zaskarżania każdej uchwały walnego zgromadzenia spółki akcyjnej; zatem – na zasadzie - art. 9 ust. 1 lit. „c ii” oraz art. 10 – dotyczy on także zasad zaskarżenia uchwały o przeniesieniu siedziby europejskiej spółki akcyjnej, mającej swą statutową siedzibę w Polsce.

[41] Tak też M. Barłowski, M. Bernat, Ochrona ..., s. 25, 26.

[42] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43 poz. 296 ze zm.).

[43] Przepis ten przesądza, iż operacja przeniesienia „jest dokonana” („staje się skuteczna”) w dacie zarejestrowania SE w rejestrze nowej statutowej siedziby.

[44] A. Schröder (w:) Europäische..., s. 145.

[45] „in respect of any cause of action”; „in Bezug auf alle Forderungen“.

[46] „arising prior to the transfer”; „vor dem Zeitpunkt der Verlegung (...) entstanden sind”.

[47] A. Schröder (w:) Europ